Werkgevers willen meer bevoegdheden bij de aanpak van corona

14 september 2021

De achterban van de Algemene Werkgeversvereniging Nederland (AWVN) wil dat werkgevers aan werknemers mogen vragen of die gevaccineerd zijn. Dit blijkt uit een ledenpeiling. Een jaar geleden wilde de AWVN nog niet van dwang of drang weten, maar dat standpunt verschuift.

‘Kijk naar tijdelijke wet’

Vragen naar iemands vaccinatiestatus is in allerlei situaties wel toegestaan, maar niet in een arbeidsrelatie. De achterban van de AWVN, althans 70%, wil dat het kabinet die mogelijkheid wel opent, zeker voor bepaalde functies en werkomstandigheden. Tevens willen ze de mogelijkheid om de antwoorden te registreren. Dat is nu nog in strijd met de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG).

De AWVN zelf steunt deze werkgevers in hun wens, omdat ze nu ‘voor een onmogelijke opdracht worden gesteld’. Ze moeten namelijk wel zorgen voor een veilige werkomgeving. De organisatie roept het demissionaire kabinet op om snel te kijken naar de mogelijkheden voor (tijdelijke) wetgeving. De dilemma’s waar werkgevers voor staan, zijn vooral groot in situaties waar mensen dicht op elkaar werken, zoals productie- en bouwlocaties, of waar gezondheidsrisico’s extra groot zijn, zoals in de zorg.

De AWVN is een grote partij in werkgeversland. Ze sluit meer dan helft van de CAO’s in Nederland af en verstrekt werkgevers veel adviezen.

Privacy minder doorslaggevend

Over een vaccinatieplicht zegt de AWVN niets, maar het nu bekendgemaakte standpunt komt er wel op neer dat de organisatie privacybezwaren minder doorslaggevend wil maken. De mogelijke gevolgen daarvan voor werknemers zijn evident. Veel werkgevers zullen er consequenties aan verbinden als een werknemer niet gevaccineerd wil worden, of vragen hierover niet wil beantwoorden.

Dat verschilt nogal van de benadering die de organisatie een jaar geleden nog voorstond. VNO-NCW en MKB-Nederland riepen toen op om werkgevers de mogelijkheid te geven om een testdwang op te leggen, maar de AWVN, zelf een groot onderdeel van VNO-NCW, wilde uitdrukkelijk niet die kant op. Woordvoerder Jannes van der Velde zag weliswaar weinig principiële bezwaren, zei hij tegen Inzicht in de OR, maar achtte de juridische obstakels te groot. Hij verwachtte dat werkgevers het vooralsnog moesten hebben van overtuigen, liefst met steun van hun OR. En als mensen niet tot medewerking aan tests over te halen waren, en het verzuim daardoor opliep, moesten ze de gaten maar opvullen met ‘interne en externe flexibiliteit’.

Arbeidsverhoudingen de sleutel

Bij dat standpunt bleef hij, ook toen we hem voorhielden dat werkgeversorganisaties wel de bevoegdheid willen om bij de bedrijfspoort verplichte AMD-tests af te nemen, om na te gaan of werkenden onder invloed verkeren van alcohol, medicijnen of drugs. Die bevoegdheid hebben werkgevers nu alleen in situaties die vanwege de hoge risico’s expliciet door de wetgever benoemd zijn.

Van der Velde bestreed niet dat hier een parallel ligt, maar vond het beter om dit er niet ‘bij te halen’. ‘We hebben nu een crisis te tackelen. Je moet het niet direct in dwang zoeken, of misschien zelfs wel helemaal niet. Arbeidsverhoudingen, dáár gaat het om. Als je met je werknemers door één deur kunt is het probleem veel minder groot, of misschien zelfs wel niet aanwezig.’

Dwang of drang

Inmiddels hebben we vaccins, maar ook nog steeds een pandemie. De discussie gaat nu niet meer over testdwang maar over vaccinatieplicht. Die zou te rechtvaardigen zijn met het beginsel dat de vrijheid van de een begrensd mag worden waar de vrijheid van de ander in het gedrang komt. Ook geldt het beginsel dat botsende grondrechten (bijvoorbeeld privacy of lichamelijke integriteit enerzijds en volksgezondheid anderzijds) tegen elkaar mogen worden afgewogen.

Tegenstanders van een vaccinatieplicht stellen daar tegenover dat de vaccinatiegraad al behoorlijk hoog is en misschien nog verder verhoogd kan worden, zonder het beginsel van vrijwilligheid op te offeren.

In verschillende landen bestaat al vaccinatieplicht. In Nederland zijn Leaseplan en Netflix Nederland er op eigen houtje mee begonnen, maar of dat standhoudt moeten we nog zien. Leaseplan heeft gezegd er niet op te gaan controleren. Andere voorbeelden zagen we nog niet. Ook VNO-NCW zegt die niet te kennen. ‘Het speelt totaal niet bij de achterban’, zei een woordvoerder tegen het FD.

De Gezondheidsraad sprak zich een jaar geleden nog principieel tegen dwang uit, en dat is tot op de dag van vandaag ook het kabinetsstandpunt. Maar de Gezondheidsraad opende in zijn advies wel de deur voor drang, bijvoorbeeld door de invoering van vaccinatiepassen. Inmiddels zijn we zo ver dat er op allerlei manieren drang wordt uitgeoefend, in een mate die volgens tegenstanders gewoon op dwang neerkomt.

Desnoods naar de rechter

Recente berichten wijzen erop dat de AWVN niet alleen staat in zijn oproep om vaccinatieregistratie door werkgevers toe te staan. VNO-NCW en MKB-Nederland vinden hetzelfde. Ook in de zorg is er veel steun voor. In de ouderenzorg, de gehandicaptenzorg en de thuiszorg is volgens de NOS al een meerderheid voor vaccinatieregistratie. In de ziekenhuizen ligt dat iets anders.

Een werkgever als het Rijnstate Ziekenhuis wil dat het kabinet vaccinatieregistratie toestaat, althans voor sommige afdelingen en functies. Als het kabinet dat niet doet, wil bestuurder Schoo de rechter om een uitspraak vragen (bij het online gaan van deze editie kon de medezeggenschap bij het Rijnstate nog geen standpunt hierover bekendmaken). Sommige ziekenhuizen willen hetzelfde, andere nemen een afwachtende houding aan of vinden dat er niets hoeft te veranderen.

De FNV vindt het verwerpelijk als werkgevers op eigen houtje de regels veranderen. Maar als het kabinet ertoe besluit, met steun van de Tweede Kamer, vindt de FNV dat iets anders, liet vice-voorzitter Kitty Jong weten.

Wat vinden ondernemingsraden?

Zelf berichtten we alweer een tijd geleden voor het laatst over discussies die in het overleg op ondernemingsniveau gevoerd worden. Die discussies gingen toen nog over hoe je moet omgaan met werknemers die vrijwillig naar een land met code rood waren gegaan. Moesten die na hun terugkeer toegelaten worden tot het werk of niet? En voor wiens rekening hoorde het verzuim door besmetting of quarantaine te komen? Ook toen liepen discussies het hoogst op in de zorg, vanwege het contact met kwetsbare mensen. Een groot ziekenhuis als het UMC Amsterdam liet het antwoord aankomen op de vraag hoe hoog de personeelsnood was. De medezeggenschap had het liever principiëler gezien, maar berustte erin. Over een vaccinatieplicht werd toen nog niet gesproken.

De Nederlandse Vereniging voor Medezeggenschap, de NVMz, heeft een achterban die bij elkaar 600.000 werknemers vertegenwoordigt. Voorzitter Shirley Mathoera kreeg onlangs een journalist van Trouw aan de lijn die uitzocht welke rol ondernemingsraden momenteel spelen. Omdat de NVMz een peiling heeft uitgezet onder de achterban, kon Mathoera antwoorden dat 99,8% niet met het onderwerp bezig is. ‘Wij denken dat ondernemingsraden er niet genoeg van afweten’, zegt Mathoera tegen Inzicht in de OR. ‘Journalisten zijn meer met het onderwerp bezig dan ondernemingsraden.’

Voor meer achtergrond: Corona en de rol van de OR

Redactie Inzicht 14-9-2021